შუა დერეფნიდან შემოვლით მარშრუტებამდე - EPRC-ის კვლევა საქართველოს სატრანზიტო რისკებზე

„ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრის“ (EPRC) ახალი ანგარიშის თანახმად, საქართველო, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში აღმოსავლეთისა და დასავლეთის დამაკავშირებელ უალტერნატივო სატრანზიტო ჰაბად ითვლებოდა, სერიოზული გეოეკონომიკური გამოწვევების წინაშე დგას.

კვლევა აჩვენებს, რომ შიდაპოლიტიკური კრიზისის, დასავლეთთან ურთიერთობების გაუარესებისა და ინფრასტრუქტურული შეფერხებების ფონზე, ქვეყანა რეგიონული დერეფნიდან შესაძლოა „ბოთლის ყელად“ და რისკის შემცველ ზონად გარდაიქმნას.

ალტერნატიული მარშრუტები და საქართველოს გვერდის ავლით დაგეგმილი პროექტები

ანგარიშის მიხედვით, საერთაშორისო პარტნიორებმა აშშ-მა და ევროკავშირმა დაიწყეს აქტიური მუშაობა სამხრეთ კავკასიაში ახალი სატრანსპორტო არქიტექტურის შექმნაზე, რომელიც საქართველოს გვერდს ავლებს:

• TRIPP-ის დერეფანი: აშშ-ის შუამავლობით აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის მიღწეული შეთანხმება (Trump Route for International Peace and Prosperity) ითვალისწინებს სომხეთის ტერიტორიაზე (მეღრის მონაკვეთზე) სატრანსპორტო და ენერგეტიკული დერეფნის გაყვანას. პროექტის დასრულება 2028 წლისთვის იგეგმება და ის თურქეთისკენ ტვირთების გადაზიდვის დროს 25%-ით შეამცირებს, რაც პირდაპირ კონკურენციას გაუწევს ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზას. • ევროკავშირის სტრატეგიული სვლა: ევროკომისიის წარმომადგენელთა მაღალი დონის ვიზიტებმა ბაქოსა და ერევანში (თბილისის გვერდის ავლით) დაადასტურა, რომ ბრიუსელი მზადაა დააფინანსოს ნახიჩევანის სარკინიგზო მონაკვეთის აღდგენა და სომხეთის სატრანზიტო ინფრასტრუქტურა, რათა ევრაზიული სავაჭრო ნაკადები პოლიტიკურად არასტაბილურ საქართველოს არ დაეყრდნოს.

შიდა ინფრასტრუქტურული შეფერხებები და ანაკლია

EPRC-ის კვლევაში ხაზგასმულია, რომ შუა დერეფნის (Trans-Caspian Route) მიმართ მზარდი მოთხოვნის მიუხედავად, საქართველო ვერ ახერხებს თავისი ლოგისტიკური პოტენციალის სრულად ათვისებას:

• ანაკლიის პორტის კრიზისი: ღრმაწყლოვანი პორტის მშენებლობა წლებია შეჩერებულია. ჩინურ კონსორციუმთან მოლაპარაკებების ჩაშლის შემდეგ, მთავრობა „Landlord პორტის“ მოდელზე გადავიდა, სადაც ინფრასტრუქტურას სახელმწიფო ფლობს, თუმცა ამ ცვლილებამ ბიუჯეტს დამატებით $200 მილიონიანი საგარეო ვალის აღების რისკი გაუჩინა. • არსებული პორტების გადატვირთულობა: ფოთისა და ბათუმის პორტები მაქსიმალური დატვირთვით მუშაობენ, თუმცა წყლის მცირე სიღრმის გამო ვერ იღებენ დიდ (Panamax-ის ტიპის) გემებს, რაც ტვირთების ტრანზიტს აძვირებს და აფერხებს.

ეკონომიკური დამოკიდებულება რუსეთზე და დასავლური დაფინანსების გაყინვა

კვლევაში დეტალურადაა გაანალიზებული საქართველოს ეკონომიკური ვექტორის ცვლილება. 2026 წლის მონაცემებით, რუსეთზე დამოკიდებულება კვლავ მაღალ ნიშნულზეა — ნავთობპროდუქტების, თხევადი აირისა და ბუნებრივი აირის იმპორტში რუსული წილი საგრძნობლად გაიზარდა, ხოლო ქვეყანაში დარეგისტრირებული რუსული კომპანიების რაოდენობამ 46 000-ს გადააჭარბა.

ამასთანავე, დემოკრატიული უკუსვლისა და ანტიდასავლური რიტორიკის გამო, ევროკავშირმა და გერმანიამ გაყინეს ასობით მილიონი ევროს ოდენობის საბიუჯეტო და ინფრასტრუქტურული დახმარებები.

EPRC-ის დასკვნით, თუ საქართველომ სწრაფად ვერ აღადგინა სტრატეგიული პარტნიორობა დასავლეთთან და ვერ უზრუნველყო გამჭვირვალე, უსაფრთხო სატრანზიტო გარემო, ქვეყანა საბოლოოდ დაკარგავს თავის ისტორიულ ფუნქციას და რეგიონულ ეკონომიკურ იზოლაციაში აღმოჩნდება.