"ბედნიერი ციფრები": შესრულებული ბიუჯეტი და შეუსრულებელი საქმე|ნიკა ალავიძის ანალიზი

BMG გთავაზობთ, საქართველოს ეკონომიკის მინისტრის ყოფილი მოადგილის ნიკოლოზ ალავიძის ბლოგს.

როგორც მარიო პუზო იტყოდა “ნათლიაში”:„არაფერი პირადული, მხოლოდ საქმე“.სწორად ასე შევხედოთ სახელმწიფო ბიუჯეტს. მხოლოდ ციფრებით და იმ საქმით, რომელიც მათ მიღმა უნდა იდგეს. ეკონომიკა იზრდება. ბიუჯეტი თითქმის სრულად სრულდება. დეფიციტი დაბალია. მაკროეკონომიკური პარამეტრები თითქმის იდეალური და სახელმწიფო ვალის წილი მცირდება.

ეს წინადადებები ტექნიკურად სწორია: 2025 წელს ეკონომიკა 7.5%-ით გაიზარდა, სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების შესრულებამ 99.2% შეადგინა, ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი მშპ 0.3%, ხოლო მთავრობის ვალი მშპ-ის 34.4%. (სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 5–7, 10), მაგრამ არცერთი მათგანი არ გვეუბნება თუ რა მიიღო ქვეყანამ თითოეული დახარჯული ლარით.

ეს ბლოგი ეფუძნება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის 161-გვერდიან მოხსენებას საქართველოს 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების შესახებ და წარმოადგენს მისი ძირითადი მიგნებების მოკლე ანალიტიკური განხილვის მცდელობას, ძვირფასი დროის დაზოგვის მიზნით.

საქართველოში ციფრებს ხშირად საკუთარი ცხოვრება აქვთ, ისინი იზრდებიან, გეგმას ასრულებენ, შეფარდებით მაჩვენებლებში უმჯობესდებიან. საქმეები კი იგვიანებს, გეგმები იცვლება, პროექტები ვერ სრულდება და შედეგი საერთოდ ვერ იზომება.

პროგნოზი, რომელიც ფაქტის შემდეგ „ზუსტდება“

2025 წელს ეკონომიკა 7.5%-ით გაიზარდა, ნომინალურმა მშპ-მ 104.6 მილიარდ ლარს მიაღწია, ბიუჯეტში 27.8 მილიარდი ლარი შევიდა, ხოლო გადასახდელებმა 27.7 მილიარდი ლარი შეადგინა. (სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 5).

შედეგი უდავოდ დადებითია. თუმცა ეკონომიკური ზრდის პროგნოზი 7.2% მხოლოდ წლის ბოლოს, ბიუჯეტის კანონში ცვლილებისას გაიზარდა, როდესაც წლის ეკონომიკური დინამიკის დიდი ნაწილი უკვე ცნობილი იყო. (სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 5, 16–17).

ამიტომ 7.5%-იანი ფაქტობრივი ზრდის 7.2% საბოლოო პროგნოზთან შედარება პროგნოზირების ხარისხს ვერ ადასტურებს. პროგნოზის ღირებულება იმაშია, რამდენად ზუსტად ფასდება ჯერ კიდევ უცნობი მომავალი კომპეტენტური მიდგომებით და აკადემიური გათვლებით. ეს არაა მკითხაობა და არც უკვე დამდგარი შედეგის პროგნოზად გამოცხადება “პოსტ-ფაქტუმ”.

უფრო მნიშვნელოვანია, რომ ბიუჯეტის ცვლილებას არ მოჰყვა ფისკალური რისკებისა და მაკროეკონომიკური სცენარების განახლება. წლიური ანგარიში აღწერს თავდაპირველად განსაზღვრული რისკების შემდგომ რეალიზებას, მაგრამ არ აჩვენებს, რა ფისკალური პასუხი გასცა მთავრობამ გამოწვევებს და როგორ მოარგო პოლიტიკა შეცვლილ გარემოებებს.(სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 5, 24–29).

ბიუჯეტი, რომელიც წლის განმავლობაში თავიდან იწერება

159 საბიუჯეტო პროგრამიდან 117, ანუ 73.6% დაფინანსება წლის განმავლობაში შეიცვალა. აუდიტის მიერ შესწავლილ მხოლოდ რვა სამინისტროში ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებებმა 1.7 მილიარდ ლარს მიაღწია. 17 პროგრამამ და 88 ქვეპროგრამამ დამტკიცებული გეგმის 80% ვერ აითვისა, ხოლო პროგრამების ფარგლებში აუთვისებელი დარჩა 567 მილიონი ლარი. (სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 7; დეტალურად გვ. 49–56 და 118–122).

ბიუჯეტის ცვლილება თავისთავად პრობლემა არ არის, ეკონომიკა ცოცხალი პროცესია და მოქნილობა აუცილებელია. თუ პროგრამების თითქმის სამი მეოთხედი წლის განმავლობაში იცვლება, ეს მოქნილობაზე მეტად საწყისი დაგეგმვის სისუსტეზე და დაბალ კომპეტენტიაზე მიუთითებს. ბიუჯეტი წინასწარ გააზრებული გეგმის ნაცვლად სურვილების სიას ემსგავსება, რომელიც წლის განმავლობაში „მარილი გემოვნებით“ პრინციპით იცვლება.

აუდიტი მიუთითებს შემთხვევებზე, როდესაც თანხები მიემართებოდა ისეთ ღონისძიებებზე, რომელთა წინასწარ გათვალისწინება სათანადო დაგეგმვის პირობებში შესაძლებელია. აფიქსირებს თანხების უკან დაბრუნებას იმ პროგრამებში, საიდანაც ისინი ადრე სხვა მიმართულებით გადაიტანეს. (სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 49–56).

ფული ერთი პროგრამიდან მეორეში გადადის, შემდეგ უკან ბრუნდება რითაც წლის ბოლოს შესრულების მაღალი პროცენტი დგება.

ეს კონკრეტული მოხელის პირადი არაკომპეტენტურობის მტკიცებულება არ არის, მაგრამ ასეთი მასშტაბი ინსტიტუციურ პრობლემაზე მიუთითებს: საჭიროებების სუსტ ანალიზზე, არაზუსტ ხარჯთაღრიცხვაზე, მოუმზადებელ შესყიდვებსა და გადაწყვეტილებების არათანმიმდევრულ პროცესზე.

დეკემბერში "აშენებული" ქვეყანა

2025 წლის გადასახდელების შესრულებამ 99.2% შეადგინა. მაჩვენებელი შთამბეჭდავია, მხოლოდ დეკემბერში 4.5 მილიარდი ლარი დაიხარჯა, მთელი წლის გადასახდელების 16.3%.

აუდიტის შეფასებით, გასული წლების მსგავსად, წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების მოცულობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. წლის ბოლოს ხარჯვის ასეთი კონცენტრაცია თანხების არაეფექტიანად და არამიზნობრივად გამოყენების რისკებს ზრდის.(სახელმწიფო აუდიტის სამსახური, 2026, გვ. 7).

ხალხურად რომ ვთქვათ: თუ მთელი წელი სახურავი არ შეგიკეთებია და დეკემბრის ბოლო კვირაში, თოვლის მოსვლამდე, ერთდროულად ყიდულობ მასალას, ეძებ ხელოსანს და ფულსაც წინასწარ იხდი, ბიუჯეტს 100%-ით აითვისებ, მაგრამ სახურავი ავტომატურად უცბად არ გადაიხურება და უკეთესიც არ გახდება.

წლის ბოლოს ხარჯვის კონცენტრაცია ზრდის დაჩქარებული შესყიდვების, წინასწარი გადახდების, სამუშაოს ფორმალური მიღებისა და სუსტი კონტროლის რისკს, თუმცა არ უზრუნველყოფს შედეგებს.

დაბალი დეფიციტი, ნაკლები გაკეთებული საქმე

2025 წელს ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტმა მშპ-ის მხოლოდ 0.3% ანუ 333 მილიონი ლარი შეადგინა, გეგმაზე 2.2 მილიარდი ლარით ნაკლები.

ერთი შეხედვით, ეს განსაკუთრებულ ფისკალურ სიმტკიცეა, მაგრამ აუდიტის განმარტებით, დეფიციტის შემცირება ძირითადად განაპირობა არაფინანსური აქტივების ცვლილების გეგმიდან 1.2 მილიარდი ლარით ჩამორჩენამ, მათ შორის, სახელმწიფო საწარმოებისთვის გადარიცხული თანხების მნიშვნელოვანი ნაწილის წლის ბოლომდე აუთვისებლობამ.

მთავარი პრობლემაა, რომ მთავრობის წლიურ ანგარიშში დეფიციტის გეგმიდან ასეთი არსებითი გადახრის მიზეზები სათანადოდ განმარტებული არ არის. საბოლოოდ, რეალური „დაბალი დეფიციტი“ მხოლოდ ნაწილობრივ დაგეგმილი აქტივების არშექმნით მიიღწევა.

ეს ისეთ ფერმერს ჰგავს, რომელიც ამბობს: „წელს ცოტა ვალი ავიღე“, მაგრამ არც ბეღელი ავაშენე და არც ტრაქტორი ვიყიდე, შესაბამისად, საქმეც ნაკლები გავაკეთე… დაბალი ვალი და ნაკლებად გაკეთებული საქმე მეურნეობას ავტომატურად არ გააძლიერებს…

შეუსრულებელი სამუშაოს შედეგად მიღებული დაბალი დეფიციტი ეკონომია არაა, ეს მხოლოდ გადავადებული ვალდებულება და დაკარგული შესაძლებლობაა.

ვალი პროცენტებში მცირდება, ლარებში იზრდება

"მთავრობის ვალი მშპ-ის მხოლოდ 34.4%“, რაც ნომინალურად და არითმეტიკულად სწორია.2024 წელს მთავრობის ვალი 33.2 მილიარდი ლარი იყო, 2025 წლის ბოლოს კი 35.9 მილიარდი. ერთ წელიწადში ვალის აბსოლუტური მოცულობა თითქმის 2.8 მილიარდი ლარით, ანუ 8% მეტით გაიზარდა.

ამავე დროს, ვალის შეფარდება მშპ-სთან 35.7%-დან 34.4%-მდე შემცირდა. არა იმიტომ, რომ ვალი შემცირდა, არამედ იმიტომ, რომ ნომინალური მშპ ვალზე უფრო სწრაფად გაიზარდა.

ორივე მაჩვენებელი სწორია, მაგრამ მხოლოდ შეფარდების ჩვენება აბსოლუტური ზრდის გარეშე არასრულ სურათს გვაძლევს.

ვალს ერთი უხერხული და უნივერსალური თვისება აქვს: ვალს დაფარვა უნდა, რაც პროცენტებში გამოხატული მაჩვენებლით კი არა, რეალური ლარებით, დოლარებითა და ევროთი იფარება.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ვალის წყაროა. 2025 წელს მთავრობის საშინაო ვალი 1.7 მილიარდით, ანუ 16.5% გაიზარდა და 11.7 მილიარდ ლარს მიაღწია, ძირითადად სახაზინო ფასიანი ქაღალდების 1.6 მილიარდით მატების ხარჯზე.

ვალის ლარში გამოხატულ მოცულობაზე დაახლოებით 1.1 მილიარდის ეფექტი გაცვლითი კურსის ცვლილებამ იქონია.

კარგია, რომ საგარეო კრედიტები მთლიანად არ შეჩერებულა და 2025 წელს მათმა მოცულობამ 1.5 მილიარდი ლარი შეადგინა. თუმცა 2024 წელთან შედარებით ის 13.8%, ანუ 240.4 მილიონი ლარით შემცირდა.

განსაკუთრებით საყურადღებოა საინვესტიციო კრედიტების 36.1% ანუ 509.7 მილიონი ლარის შემცირება.

2022 წლიდან საშინაო ვალის წილი მთავრობის მთლიან ვალში გაიზარდა და 2025 წელს 32.6% მიაღწია.

ეს თავისთავად კატასტროფა არ არის, მაგრამ მკაფიო პასუხს საჭიროებს. რა ფასად და რა ვადით სესხულობს სახელმწიფო ფულს? ხომ არ ზღუდავს ეს გაზრდილი მოთხოვნა იმ ფინანსურ რესურსს, რომლითაც კერძო ბიზნესი უნდა დაფინანსდეს?

სახელმწიფო საწარმოები. აქტიური საქმიანობის ილუზია

აუდიტის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიგნება სახელმწიფო საწარმოებს ეხება. ბიუჯეტის კანონი არ შეიცავს სამთავრობო სექტორის საწარმოების გეგმურ ფინანსურ მაჩვენებლებს, რაც საბიუჯეტო კოდექსის მოთხოვნას ეწინააღმდეგება.

წლიურ ანგარიშშიც არ არის დეტალური ინფორმაცია, რომელ საწარმოს რამდენი თანხა და რა მიზნით გადაეცა, რამდენი აითვისა და ამით რა შედეგი მიიღო ქვეყანამ.

საწარმოებს შეუძლიათ, წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული აუთვისებელი თანხები საკუთარ ანგარიშებზე დაიტოვონ. აუდიტის თანახმად, ეს გავლენას ახდენს ფისკალური პარამეტრების რეალურ გაანგარიშებაზე და კითხვებს აჩენს დაფინანსების რეალურ საჭიროებაზე. რაც შესაძლოა სრულად კანონიერად ხდებოდეს, მაგრამ კანონიერება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს გამჭვირვალობას, ეფექტიანობას ან ოპტიმალურ ფისკალურ პოლილტიკას.

აუდიტის მიერ შესწავლილი ორგანიზაციების კომერციულ ბანკებში წლის ბოლოს 1.1 მილიარდი ლარი იყო განთავსებული. აქედან 833 მილიონი მოთხოვნამდე ანაბრებსა და საბარათე ანგარიშებზე, 264 მილიონი კი - ვადიან დეპოზიტებზე.

ფულის ანგარიშზე ქონა თავისთავად კარგია, მაგრამ როდესაც სახელმწიფო ერთ მხარეს ახალ შიდა ვალს იღებს, მეორე მხარეს კი, ასეულობით მილიონი ანგარიშებზეა განთავსებული, ახსნა-განმარტება აუცილებელია:

რა შემოსავალს იღებს სახელმწიფო ამ დეპოზიტებიდან და რა უჯდება იმავე დროს ახალი ვალის აღება?ასეთი კონსოლიდირებული შედარება ანგარიშში არ ჩანს.

დაუმთავრებელი პროექტები. დანაკარგი, რომელსაც არ ვითვლით

2025 წელს ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯები წინა წელთან შედარებით 896 მილიონი ლარით შემცირდა და 7.1 მილიარდი შეადგინა.

94 ინფრასტრუქტურული პროექტიდან 32 საბოლოო გეგმის 80% ნაკლები აითვისა.12-მა გეგმას 20% მეტით გადააჭარბა, ხოლო მხოლოდ 41 პროექტი მოხვდა 80–120% დიაპაზონში.

აუდიტი მიუთითებს, რომ ბიუჯეტის ცვლილებით ბევრი კაპიტალური პროექტის დაფინანსება შეიცვალა, მაგრამ „კაპიტალური პროექტების დანართი“ შესაბამისად არ დაკორექტირებულა. პრობლემებია წარმოდგენილი ინფორმაციის სისრულესა და სიზუსტეშიც.

2025 წელს, მხოლოდ აუთვისებელ საგარეო კრედიტებზე ქვეყანამ 4.7 მილიონი ლარის ვალდებულების გადასახადი გადაიხადა. სესხი ვერ ავითვისეთ, პროექტი დროულად ვერ განვახორციელეთ, მაგრამ საკომისიო მაინც გადავიხადეთ. ესაა პირდაპირი დანაკარგი, მაგრამ გაცილებით დიდია დაკარგული შესაძლებლობის ღირებულება: ზიანი, რომელსაც დაგვიანებული ან უხარისხო ინფრასტრუქტურა ქმნის, რასაც საბიუჯეტო ანგარიშგება ვერ და არ ითვლის.

რამდენი ეკონომიკური აქტივობა დაიკარგა დაგვიანებული გზის გამო? რამდენით გაძვირდა პროექტი ინფლაციისა და ვადის გახანგრძლივების შედეგად? რამდენი ელექტროენერგია ვერ გამომუშავდა დაგვიანებული ენერგეტიკული პროექტის გამო? სახელმწიფო ითვლის გადარიცხულ ფულს, მაგრამ თითქმის არ ითვლის დაკარგულ დროს.

დრო ინფრასტრუქტურულ პროექტში უფრო ძვირი ფულია, ვიდრე ბიუჯეტში ჩაწერილი თავდაპირველი ღირებულება.

ვზომავთ ტრენინგებს და არა - შედეგებს

პროგრამების 73.1% მხოლოდ რაოდენობრივი ინდიკატორებია გამოყენებული. შესაძლებელია დავითვალოთ, რამდენი ტრენინგი ჩატარდა და რამდენი ბენეფიციარი დარეგისტრირდა, მაგრამ არ ვიცით გაუმჯობესდა თუ არა მომსახურების ხარისხი, გაიზარდა თუ არა ბენეფიციარების შემოსავალი და ღირდა თუ არა მიღებული შედეგი გადახდილი ფასი.

ინდიკატორების თითქმის 24% დაგეგმილ და მიღწეულ მაჩვენებლებს შორის სხვაობა 50%-ზე მეტია, თითქმის 12% შემთხვევაში მათი შედარება საერთოდ შეუძლებელია.

ქვეპროგრამებად წარმოდგენილი პროგრამების 44.4% საბოლოო და შუალედური შედეგების შესაფასებლად ერთი და იგივე ინდიკატორებია გამოყენებული. ეს ტექნიკური ხარვეზი არაა, ესაა სისტემური ხელწერა: საბიუჯეტო სისტემა ზომავს აქტივობას და არა შექმნილ ღირებულებას. პროგრამები ფორმალურად სრულდება, საზოგადოებრივი პრობლემა კი არსებითად არ იცვლება.

რისკები, რომლებიც „ბედნიერ ციფრებში“ არ ჩანს

აუდიტის ანგარიშში კიდევ რამდენიმე ნაკლებად გახმაურებული, მაგრამ მნიშვნელოვანი რისკია მოცემული -

საარბიტრაჟო დავები და პირობითი ვალდებულებები:

საერთაშორისო საარბიტრაჟო დავებში სადავო თანხების შესაძლო მაქსიმალური მოცულობა 1.7 მილიარდ აშშ დოლარს აღწევს.

დეპოზიტების დაზღვევის სისტემიდან მომდინარე პოტენციური ფისკალური რისკები ფისკალური რისკების დოკუმენტში სრულად არ არის წარმოდგენილი.

კანონმდებლობაში პირობითი ვალდებულებების სრულფასოვანი განმარტება არ არსებობს, რის გამოც მათი სრული მოცულობის დათვლა ვერ ხერხდება.

პრობლემური სახელმწიფო სესხები:

საგარეო საკრედიტო რესურსით გაცემული სესხების პორტფელი3 მილიარდ ლარს შეადგენს.83 სესხიდან 27 რესტრუქტურიზებულია, და რესტრუქტურიზებული პორტფელის მოცულობა 493 მილიონი ლარია.

შიდა საბიუჯეტო რესურსიდან გაცემული 160 სესხიდან 85 ვადაგადაცილებულია.დარიცხული დავალიანება 393.6 მილიონი ლარია, რომლის 58% პირგასამტეხლოა.

როდესაც მსესხებელი ვალდებულებას ვერ ემსახურება, ტვირთი საბოლოოდ სახელმწიფო ბიუჯეტზე ნაწილდება.

შეუსრულებელი რეკომენდაციები:

2022–2024 წლების ანგარიშებზე გაცემული ათი რეკომენდაციიდან მხოლოდ ხუთია შესრულებული.

ეს თანხები და მოვლენები დღევანდელ დეფიციტში შესაძლოა, სრულად არ ჩანს, მაგრამ ხვალინდელი გადასახადის გადამხდელისთვის რეალური ვალდებულებაა.

შესრულებული ბიუჯეტი და შეუსრულებელი საქმე

2025 წლის სახელმწიფო აუდიტის ანგარიში არ ამბობს, რომ ეკონომიკური ზრდა გამოგონილია ან სახელმწიფო ვალი კრიტიკულ ზღვარს გასცდა. ის უფრო რთულ და მნიშვნელოვან რამეს გვიჩვენებს: ქვეყანას შეიძლება ერთდროულად ჰქონდეს 7.5% ზრდა, 99.2% შესრულებული ბიუჯეტი, 0.3% დეფიციტი და მშპ-ის 34.4% ტოლი ვალი; ამავე დროს — ცუდად დაგეგმილი პროგრამები, წლის ბოლოს დაჩქარებული ხარჯვა, დაგვიანებული პროექტები, ანგარიშებზე დარჩენილი ასეულობით მილიონი და შედეგების შეფასების გამოუსადეგარი სისტემა.

აქ ნათლად ჩანს განსხვავება ბუღალტრულ შესრულებასა და ეკონომიკურ შედეგს შორის. ხარჯვა შედეგი არ არის. გადარიცხვა დასრულებული პროექტი არაა. აუთვისებელი თანხით შემცირებული დეფიციტი წარმატებული ფისკალური პოლიტიკა არაა და ვალის დაბალი შეფარდება, ვალის შემცირებას არ ნიშნავს.

რა უნდა გამოსწორდეს? უპირველესად, გამჭვირვალობა და ანგარიშვალდებულება: სახელმწიფო საწარმოების გეგმური ფინანსური მაჩვენებლები ბიუჯეტში უნდა აისახოს, კაპიტალური პროექტების დანართი რეალურ ცვლილებებს უნდა მიჰყვეს, ფისკალური და მაკროეკონომიკური რისკები ბიუჯეტის ცვლილებისას უნდა განახლდეს, ხოლო პროგრამები ჩატარებული ღონისძიებებით კი არა, მიღებული შედეგებით უნდა შეფასდეს.

სახელმწიფო ბიუჯეტი იმისთვის არაა, რომ წლის ბოლოს ანგარიშში მხოლოდ „ლამაზი“ ციფრები დავინახოთ და “იდეალური” მაკრეოეკონომიკური მონაცემებით ვიტრაბახოთ.

ის უნდა გადაიქცეს გზებად, საირიგაციო სისტემებად, ენერგიად, განათლებად, თავდაცვად და მოქალაქეებისთვის უკეთეს საჯარო მომსახურებად.

სანამ დახარჯული ფულის პროცენტს შესრულებულ შედეგად მივიჩნევთ, რეალურად ვერასოდეს ვერ გავიგებთ თუ რას მიიღებს ქვეყანა თითოეული დახარჯული ლარით.

ბიბლიოგრაფია

სახელმწიფო აუდიტის სამსახური. (2026)მოხსენება 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშზე.pdf

გამოყენებული ძირითადი გვერდები: გვ. 4–7, 10, 16–17, 24–29, 49–56, 118–122.