"300 ლარამდე ერთ სულზე" - როგორ იზომება სიღარიბე საქართველოში?|ინტერვიუ გოგიტა თოდრაძესთან
BM.GE|bm.ge
საქსტატის აღმასრულებელი დირექტორის გოგიტა თოდრაძის განმარტებით, აბსოლუტური სიღარიბე მოსახლეობის კეთილდღეობას ზომავს, ხოლო ფარდობითი სიღარიბე - ხარჯების განაწილებას ასახავს. ამის შესახებ მან BMGTV-ის გადაცემა „წერტილში“ განაცხადა, სადაც ინტერვიუს ერთ-ერთი მთავარი თემა 2025 წელს საქართველოში აბსოლუტური სიღარიბის დონის 7.1%-მდე შემცირება იყო.
საქსტატის მეთოდოლოგიის თანახმად, სიღარიბის აბსოლუტურ ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის წილი წარმოადგენს ღარიბი მოსახლეობის პროცენტულ რაოდენობას მთლიან მოსახლეობაში.უწყების ხელმძღვანელმა აღნიშნა, რომ გასულ წელს სიღარიბის აბსოლუტური ზღვარი 300 ლარის ფარგლებში მერყეობდა.
გოგიტა თოდრაძის განცხადებით, საქსტატი სიღარიბის დონეს მსოფლიო ბანკის მიერ აღიარებული საერთაშორისო მეთოდოლოგიის შესაბამისად ზომავს. სტატისტიკის სამსახურის ხელმძღვანელმა განმარტა, თუ როგორ იანგარიშება ფარდობითი სიღარიბე (რაც მედიანური მოხმარების 60% ან 40%-ზე ნაკლები ხარჯის მქონე პირებს მოიცავს და შესაბამისად, 17.3%-ს 5.2%-ს შეადგენს) და რატომ არის ის მხოლოდ ხარჯების განაწილების და არა - კეთილდღეობის ინდიკატორი.
“წერტილთან” ინტერვიუში, სადაც საქსტატის ხელმძღვანელმა ვრცლად ისაუბრა სიღარიბის მაჩვენებელსა და გაანგარიშების მეთოდოლოგიიაზე, რამდენიმე მთავარ აქცენტზე გაამახვილა ყურადღება:
• ხარჯების მეთოდის უპირატესობა: გოგიტა თოდრაძე აცხადებს, რომ საერთაშორისო პრაქტიკით სიღარიბის დათვლა ხარჯების და არა - შემოსავლების მიხედვით ბევრად უფრო ზუსტია. მისი თქმით, შემოსავლები ხშირად არასტაბილურია, მაშინ როდესაც ხარჯები რეგულარულ ხასიათს ატარებს და უკეთ ასახავს რეალურ მოცემულობას.
• საარსებო მინიმუმის გამიჯვნა: საქსტატის ხელმძღვანელმა მკაფიოდ აღნიშნა, რომ საარსებო მინიმუმის გაანგარიშებას აბსოლუტური სიღარიბის მაჩვენებელთან არანაირი შეხება არ აქვს.
• კომპლექსური ანალიზის საჭიროება: გოგიტა თოდრაძის მთავარი გზავნილია, რომ ქვეყანაში ცხოვრების დონის შესაფასებლად დაუშვებელია მხოლოდ ერთი ან ორი ინდიკატორით მანიპულირება. მისი თქმით, რეალური სურათის დასანახად აუცილებელია მონაცემების კომპლექსური ანალიზი, რაც აბსოლუტურ და ფარდობით სიღარიბესთან ერთად, ჯინის ინდექსსა და მოსახლეობის შემოსავლებისა და ხარჯების დეტალურ სტრუქტურას მოიცავს, რასაც საქსტატი თავად აქვეყნებს,
ინტერვიუ გოგიტა თოდრაძესთან:
- 2025 წელს ქვეყანაში აბსოლუტური სიღარიბის დონე 7.1%-მდე შემცირდა. რას ნიშნავს სიღარიბის აბსოლუტური ზღვარი და კონკრეტულად რა ტიპის საბაზისო საჭიროებებზე არ მიუწვდება ხელი მოსახლეობის ამ ნაწილს?
- პირველ რიგში, მსურს, ძალიან მარტივად განვმარტო სიღარიბის მაჩვენებლებთან დაკავშირებული მეთოდოლოგია. ზოგადად, საქსტატი ეროვნული ნიშნით ორ ძირითად მაჩვენებელს ანგარიშობს: ეს არის აბსოლუტური სიღარიბე და ფარდობითი სიღარიბე. ვეცდები, მაყურებლისთვის მარტივად აღსაქმელ ენაზე ავხსნა, თუ რას ნიშნავს თითოეული მათგანი. იმისათვის, რომ აბსოლუტური სიღარიბე ვიანგარიშოთ, პირველ რიგში, გვჭირდება აბსოლუტური სიღარიბის ზღვრის დადგენა. ამ მიზნით ჩვენ ყოველკვარტალურად ვატარებთ კვლევებს, სადაც დეტალურად ვაკვირდებით ხარჯების კომპონენტს. მსოფლიო ბანკის რეკომენდაციის შესაბამისად, თავდაპირველად ვადგენთ ერთი კილოკალორიის ფასს. პირველ ეტაპზე აუცილებელია სასურსათო მდგენელის გაგება, ვინაიდან სიღარიბის აბსოლუტური ზღვარი ორი კომპონენტისგან შედგება: სასურსათო და არასასურსათო მდგენელებისგან. ანუ სასურსათო მდგენელის გასაანგარიშებლად ვპოულობთ ერთი კილოკალორიის ღირებულებას და მას ვამრავლებთ საერთაშორისო დღიურ ნორმაზე, რაც 2,300 კილოკალორიას შეადგენს. ეს გახლავთ დღიური ნორმა, რომელიც შემდგომში მრავლდება თვეში დღეების რაოდენობაზე და ამგვარად მიიღება სასურსათო მდგენელი.
როგორ ვანგარიშობთ არასასურსათო მდგენელს? - ამისთვის ვაკვირდებით დეცილურ ჯგუფებს, კერძოდ, მეორე, მესამე და მეოთხე დეცილებს. რას ნიშნავს დეცილური ჯგუფი? - ეს ნიშნავს, რომ მოსახლეობის ხარჯები დალაგებულია და დაყოფილია 10 თანაბარ ნაწილად. პირველ დეცილში მოთავსებულია ყველაზე ღარიბი მოსახლეობა, ხოლო მეათე დეცილში - ყველაზე მდიდარი. მსოფლიო ბანკის რეკომენდაციით, ჩვენ უნდა დავაკვირდეთ სტრუქტურას მეორე-მეოთხე დეცილურ ჯგუფებში. აქ თანაფარდობა სასურსათო და არასასურსათო ხარჯებს შორის, დაახლოებით, 55/45-ზეა. ამ მეთოდით ვიღებთ არასასურსათო მდგენელს, რომელსაც ვუმატებთ პირველ ეტაპზე გაანგარიშებულ სასურსათო მდგენელს. ამგვარად ყალიბდება სიღარიბის აბსოლუტური ზღვარი.
- მოქალაქეებისთვის რომ უფრო გასაგები იყოს, 2025 წელს სიღარიბის აბსოლუტური ზღვარი რამდენი ლარი იყო?
- აღნიშნული ზღვარი რამდენიმე ასეულ ლარს შეადგენს - დაახლოებით, 300 ლარის ფარგლებშია, ცოტათი უფრო ნაკლები.
- ეს საარსებო მინიმუმთან არის კავშირში თუ - არა?
- არა. საარსებო მინიმუმს აბსოლუტური სიღარიბის მაჩვენებლის გაანგარიშებასთან არანაირი შეხება არ აქვს - ეს ერთი. ამ ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის რაოდენობა პროცენტულად იყოფა მთელი ქვეყნის მოსახლეობაზე და ასე მიიღება ეს 7.1 პროცენტი. აი, ეს გახლავთ აბსოლუტური სიღარიბე.
- მოკლედ, აბსოლუტური სიღარიბის ზღვარი 2025 წელს იყო 300 ლარამდეა, ცოტა უფრო ნაკლები. ახლა გაჩნდება კითხვები: რამდენად საკმარისია ეს თანხა არსებობისთვის? ანუ რამდენად სანდოა ის მეთოდი, რომლითაც თქვენ ითვლით?
- სანდოობას რაც შეეხება, ეს მაჩვენებელი არის აბსოლუტურად სანდო. ჯერ ერთი, ის საერთაშორისო სტანდარტს ეფუძნება და მეორეც - მეცნიერულად არის დასაბუთებული. ჩვენ ხომ ვთქვით, რომ საწყისად აღებულია 2,300 კილოკალორია, რაც ადამიანის არსებობისთვისაა საჭირო…
- შესაძლებელია ამ ქვეყანაში შრომისუნარიანმა მამაკაცმა 300 ლარით იცხოვროს?
- თქვენ ახლა ისევ საარსებო მინიმუმისკენ მიგყავთ საუბარი, რომელზედაც მე საერთოდ არ ვსაუბრობ. უფრო სწორად, მინდა ავხსნა, რისგან შედგება ეს მაჩვენებელი... კიდევ ერთ რამეს გეტყვით - მეთოდოლოგიის მიხედვით, აქ ბევრი სხვადასხვა ხარჯია გამორიცხული. თუ დრო გვაქვს, შეგვიძლია სიღრმეებშიც წავიდეთ. მაგალითად, აქ არ შედის სარიტუალო ხარჯები. რატომ? იმიტომ, რომ სარიტუალო ხარჯი, მაგალითად, ქორწილის, ქელეხის თუ ნათლობის - სოციალური აუცილებლობით არის განპირობებული. აქ ასევე არ შედის, მაგალითად, სასოფლო-სამეურნეო მიწის მოხვნის ხარჯი, რადგან ის შუალედურ მოხმარებას წარმოადგენს. ამასთანავე, აქ არ შედის ისეთი ხარჯები, რომლებიც დაკავშირებულია ჯანმრთელობის მდგომარეობის მკვეთრ გაუმჯობესებასთან ან გაუარესებასთან - ძირითადად ოპერაციებს ვგულისხმობ (თუმცა მედიკამენტები, რა თქმა უნდა, შედის). აქ არ შედის, მაგალითად, ხანგრძლივი მოხმარების საგნების შეძენა, როგორიცაა მაცივარი, ტელევიზორი და ა.შ., რადგან მათი ღირებულება მოხმარების პერიოდის პროპორციულად უნდა გადანაწილდეს. გარდა ამისა, მსოფლიო ბანკის სტანდარტის შესაბამისად, გასათვალისწინებელია მთელი რიგი კოეფიციენტები, მაგალითად, თანაცხოვრების კოეფიციენტი. რას ნიშნავს ეს? თუ ერთსულიან შინამეურნეობას გათბობაზე, პირობითად, თვეში 50 ლარი სჭირდება, ეს არ ნიშნავს, რომ ორსულიან ოჯახს ორჯერ მეტი - 100 ლარი დასჭირდება, ხომ მეთანხმებით? ხომ გასაგებია? ანუ, უამრავი ასეთი მეთოდოლოგიური ნიუანსია. ეს ყველაფერი გამორიცხულია და ამით ყალიბდება აღნიშნული ზღვარი. შესაბამისად, აქ საუბარი არ არის იმაზე, ეს თანხა საკმარისია თუ არა; აქ საუბარია ფაქტზე - რა თანხა დახარჯა რეალურად თითოეულმა ზრდასრულმა ადამიანმა კონკრეტულ პერიოდში.
- თუ მოქალაქე სიღარიბის აბსოლუტურ ზღვარზე [300 ლარის] 10 ლარით ან თუნდაც 2 ლარით მეტს ხარჯავს, ის უკვე აღარ ხვდება აბსოლუტური სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი პირების კატეგორიაში?
- რა თქმა უნდა. ზღვარი ასე გაიანგარიშება და ეს საქსტატის მოგონილი არ გახლავთ, ეს არის საერთაშორისო სტანდარტი.
- ვისაუბროთ ფარდობით სიღარიბეზეც, რომელიც 17.3% იყო შარშან და სხვათა შორის, აბსოლუტური სიღარიბისგან განსხვავებით მკვეთრი ტემპით არ მცირდება. პრემიერმა განაცხადა, რომ მთავარი აბსოლუტური სიღარიბეა, ხოლო ფარდობით სიღარიბეს დიდად ყურადღებას ნუ მიაქცევთო. რას უნდა დავეყრდნოთ შეფასებისას, როდესაც გვინდა გავიგოთ, იკლებს თუ არა სინამდვილეში სიღარიბის დონე ქვეყანაში - მაინცდამაინც აბსოლუტურ სიღარიბეს თუ ფარდობით სიღარიბესაც?
- ზოგადად, უპირატეს ინდიკატორად მიჩნეულია აბსოლუტური სიღარიბის მაჩვენებელი, განსაკუთრებით განვითარებადი ქვეყნებისთვის, რადგან აბსოლუტური სიღარიბე უშუალოდ მოსახლეობის კეთილდღეობას ზომავს. ფარდობითი სიღარიბე კი ხარჯების განაწილებას ასახავს. ფარდობითი სიღარიბის მიმართულებით ჩვენ ორ მაჩვენებელს ვანგარიშობთ. ხარჯების ანალიზისას, პირველ რიგში, იანგარიშება მედიანური ანუ საშუალო მოხმარების მაჩვენებელი. შემდეგ ვიღებთ ამ მედიანური მოხმარების 60 პროცენტს და ის მოსახლეობა, რომელიც ამ ნიშნულს ქვემოთ იმყოფება, ითვლება ფარდობითად ღარიბად - ეს მაჩვენებელი შეადგენს სწორედ 17.3 პროცენტს.
- ეს თანხობრივად რამდენი ლარი გამოდის?
- მედიანური მოხმარება, დაახლოებით, 540 ლარის ფარგლებშია და ვინც ამ ზღვრის ქვემოთაა, ნაკლებს ხარჯავს, ის შედის ამ 17.3 პროცენტში. ასევე არსებობს მეორე მაჩვენებელიც - მედიანური მოხმარების 40 პროცენტი… კიდევ ერთხელ ვიმეორებ: აბსოლუტური სიღარიბის დონე გვიჩვენებს კეთილდღეობის დონეს, ხოლო ფარდობითი სიღარიბის მაჩვენებელი ასახავს ხარჯების განაწილებას. მაგალითად, სკანდინავიის ქვეყნებში სიღარიბის ფარდობითი მაჩვენებელი 14-15 პროცენტია, თუმცა ეს ქვეყნები საკმაოდ მაღალგანვითარებულია. ანუ, ეს არის შემოსავლებისა და ხარჯების განაწილების უთანასწორობის ინდიკატორი და არა - უშუალოდ კეთილდღეობის დონის მაჩვენებელი.
- ერთი მნიშვნელოვანი მომენტი: ფარდობითი სიღარიბე შედარებით ნელი ტემპით რატომ მცირდება, რაზე მიანიშნებს ეს, რომ გვითხრათ?
- ზოგადად, როდესაც ცხოვრების დონეზე ვსაუბრობთ, არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება მხოლოდ ერთი კონკრეტული მაჩვენებლით ხელმძღვანელობა. ანალიზისთვის თანაბრად მნიშვნელოვანია აბსოლუტური სიღარიბის დონე, ფარდობითი სიღარიბის მაჩვენებლები, ჯინის ინდექსი, ასევე მოსახლეობის შემოსავლებისა და ხარჯების სტრუქტურა. რაც შეეხება ფარდობითი სიღარიბის დონის შემცირების ტემპს - კიდევ ერთხელ ვამბობ, შესაძლოა იყოს შემთხვევა, როცა ქვეყანა ვითარდება და აბსოლუტური სიღარიბის მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად მცირდება, მაგრამ ვინაიდან ფარდობითი სიღარიბე მხოლოდ განაწილებას გვიჩვენებს, ის უმნიშვნელოდ შეიცვალოს. ჩვენს შემთხვევაშიც სახეზე გვაქვს ეს მოცემულობა - ფარდობითი სიღარიბე მხოლოდ დაახლოებით ორ პროცენტულ პუნქტამდეა შემცირებული ბოლო 5 წლის განმავლობაში, მაშინ როცა აბსოლუტური სიღარიბე ბევრად უფრო მეტად შემცირდა. ფარდობითი სიღარიბე ყოველთვის შეიძლება არსებობდეს, მათ შორის ისეთ ქვეყნებშიც, რომლებიც საკმაოდ მაღალგანვითარებულია.
- კიდევ ერთი კითხვა ამ თემაზე - რამდენიმე დღის წინ ჩავწერე ეკონომისტი ელგუჯა ხოკრიშვილი - ის გერმანიაში ცხოვრობს და საქმიანობს. მისი აზრით, კარგი იქნება, თუ საქსტატიც ევროკავშირის ქვეყნების მსგავსად დათვლის სიღარიბეს ანუ არა - ხარჯების, არამედ შემოსავლების მიხედვითო. მისი არგუმენტია, რომ ჩვენთან დიდია არაფორმალური ეკონომიკის წილი და ხშირად ადამიანები ხარჯებს სოციალური დახმარებებით, ფულადი გზავნილებით ან პენსიონერების შემთხვევაში - აღებული კრედიტებით აფინანსებენ. რატომ ითვლის საქსტატი სიღარიბეს ხარჯების მეთოდოლოგიით?
- იმიტომ, რომ, ჯერ ერთი, ეს არის მსოფლიო ბანკის რეკომენდაცია. მეორეც, ეკონომიკური თეორია და პრაქტიკა გვეუბნება, რომ ხარჯების მიხედვით სიღარიბის გაანგარიშება ბევრად უფრო ზუსტია, ვიდრე შემოსავლების მიხედვით.
- რატომ?
- შემოსავლები ხშირად სეზონურია და ადამიანს რეგულარულად არ ეძლევა. მაგალითად, ჩვენი განვითარების მქონე ქვეყნებში ხშირია არაფორმალური შემოსავლები და ა.შ... ზოგადად, შემოსავლების მიხედვით სიღარიბეს ევროკავშირის ის ქვეყნები ითვლიან, სადაც შემოსავლების შესახებ მონაცემები ბევრად უფრო ზუსტი და მოწესრიგებულია. შემიძლია ვთქვა, რომ ევროკავშირის ქვეყნებში ეს მონაცემები 90 პროცენტით ადმინისტრაციულ წყაროებს ეყრდნობა. ამასთან, თუ გადახედავთ - მე ძალიან კარგად ვიცნობ ევროკავშირის ქვეყნების სტატისტიკის წარმოების პრაქტიკას - ისინი შინამეურნეობების ხარჯების სტრუქტურის გამოკვლევას ხუთ წელიწადში ერთხელ ატარებენ. ანუ, მათ ფიზიკურად არ გააჩნიათ ყოველწლიური მონაცემები ხარჯების მიხედვით და, შესაბამისად, იძულებულნი არიან, დაეფუძნონ შემოსავლების მიხედვით გაანგარიშებას. თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ შემოსავლების მიხედვით რომც დავთვალოთ (ჯერ ერთი, ვერ დავითვლით, რადგან ასეთი სრულყოფილი ადმინისტრაციული ინფორმაცია არ გვაქვს და ეს საერთაშორისო სტანდარტიდან გადახვევაც იქნება), მიღებული მაჩვენებელი არსებული ხარჯების მეთოდით მიღებული შედეგისგან მნიშვნელოვნად არ განსხვავდება - საუბარი იქნება სულ რამდენიმე პროცენტულ პუნქტზე. ამ მიდგომის სისწორეს ადასტურებს ისიც, რომ, როგორც მოგეხსენებათ, არსებობს სიღარიბის საერთაშორისო ზღვრები - მაგალითად, დღეში 3.65 დოლარი, 4.25 დოლარი ან 6.85 დოლარი. იცით, რას ეფუძნება ეს საერთაშორისო მაჩვენებლები? - ხარჯების კომპონენტს. ანუ საერთაშორისო სიღარიბის დონის გაანგარიშებაში გამოყენებული მონაცემთა ძირითადი წყარო სწორედ ხარჯების სტრუქტურაა. შესაბამისად, ნახეთ, რა არის აქ მთავარი არგუმენტი: შემოსავალი არ არის სტაბილური, ის ადამიანმა შეიძლება კვარტალში ერთხელ მიიღოს, მაგრამ ხარჯი არის რეგულარული და სტაბილური.
- თუმცა საინტერესოა, რით ვაფინანსებთ ამ ხარჯებს. ჩვენ გვინდა გავიგოთ, რეალურად ამოვედით თუ არა სიღარიბიდან, თუ ეს არის დროებითი შედეგი, მაგალითად, სოციალური დახმარებების ხარჯზე…
- სწორედ ამისთვის გვაქვს ჩვენ მეორე კომპონენტი - მოსახლეობის შემოსავლებისა და ხარჯების სტრუქტურა. საქსტატის ცხრილებში დეტალურად ჩანს როგორც ხარჯების, ისე შემოსავლების სტრუქტურა - ფულადი შემოსავლებია ეს, არაფულადი შემოსავლები თუ სხვა; აბსოლუტურად ყველაფერი გამჭვირვალეა. ამიტომაც ვამბობ: როდესაც ქვეყანაში ცხოვრების დონეზე ვსაუბრობთ, ნუ შემოვიფარგლებით მხოლოდ ერთი ან ორი მაჩვენებლით - უნდა ვისაუბროთ მთელი მონაცემების კომპლექსით.
