„ბათუმის ნავთობტერმინალი და საზღვაო პორტი შუა დერეფნის სისტემაში: ყაზახური ინვესტიცია და ქართული ინფრასტრუქტურა“ - საქართველოში ყაზახეთის რესპუბლიკის საპატიო კონსულის გ. აბაშიძის სტატია

სს „ყაზტრანსოილის“ (KazTransOil) მონაცემებით, 2025 წელს ბათუმის ნავთობტერმინალისა და ბათუმის საზღვაო პორტის კომპანიათა ჯგუფის საწარმოო სიმძლავრეებით გადატვირთული ტვირთების მოცულობამ დაახლოებით 7,3 მილიონი ტონა შეადგინა, რაც წინა წლის მაჩვენებელს დაახლოებით 10 პროცენტით აღემატება.

გადატვირთვის სტრუქტურაში ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების, ასევე თხევადი აირის მოცულობამ 1,9 მილიონ ტონაზე მეტი შეადგინა, მშრალი ტვირთების მოცულობამ 1,7 მილიონ ტონაზე მეტი, ხოლო საბორნე და საკონტეინერო ტვირთების მოცულობამ დაახლოებით 3,7 მილიონი ტონა. აღნიშნული ობიექტები საქართველოს საზღვაო ტვირთბრუნვის მნიშვნელოვან წილს უზრუნველყოფს.

შპს „ბათუმის ნავთობტერმინალი“ სს „ყაზტრანსოილს“ ეკუთვნის, ხოლო ბათუმის საზღვაო პორტი (შპს „ბათუმის საზღვაო ნავსადგური“), რომელიც საქართველოს სახელმწიფო საკუთრებაა, ტერმინალის მართვაშია გრძელვადიანი ხელშეკრულების საფუძველზე.

ერთობლიობაში ეს ობიექტები შავი ზღვის რეგიონში ყაზახეთის გრძელვადიანი ყოფნის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ელემენტს წარმოადგენს და ყაზახური ინვესტიციებისა და ქართული ინფრასტრუქტურის ურთიერთშემავსებლობის თვალსაჩინო მაგალითია.

აღნიშნული მაჩვენებლები ცხადყოფს არა მხოლოდ კომერციულ ეფექტიანობას, არამედ საქართველოს სატრანსპორტო სექტორში ყაზახური ბიზნესის მდგრად და გრძელვადიან ყოფნას.

ყაზახური ინვესტიციები ხელს უწყობს ქართული სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მოდერნიზაციას, სამუშაო ადგილების შექმნასა და საგადასახადო შემოსავლების ზრდას. თავის მხრივ, საქართველო ყაზახეთს სტრატეგიულად მნიშვნელოვან გასასვლელს უზრუნველყოფს შავ ზღვასა და ევროპულ სატრანსპორტო ქსელებზე.

ამდენად, ბათუმის ნავთობტერმინალისა და საზღვაო პორტის განვითარებას მნიშვნელოვანი როლი აქვს როგორც ორ ქვეყანას შორის ეკონომიკური თანამშრომლობის გაღრმავებაში, ისე ყაზახეთ-საქართველოს სტრატეგიული პარტნიორობის განმტკიცებაში.

ბათუმის კვანძის მზარდი როლი საერთაშორისო ლოგისტიკაში მიმდინარე უფრო ფართო ცვლილებებით არის განპირობებული. საერთაშორისო გადაზიდვების სისტემა დღეს ღრმა ტრანსფორმაციას განიცდის. გეოპოლიტიკური ფაქტორები, ტრადიციული მარშრუტების გადატვირთულობა, მიწოდების ვადების შემცირებისა და მიწოდების ჯაჭვების მდგრადობის გაზრდის აუცილებლობა სახელმწიფოებსა და ბიზნესს უბიძგებს, ახალი ლოგისტიკური გადაწყვეტილებები ეძიონ. ამ პირობებში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტი, ანუ შუა დერეფანი, რომელიც ჩინეთსა და ცენტრალურ აზიას ევროპასთან აკავშირებს ყაზახეთის, კასპიის ზღვის, აზერბაიჯანისა და საქართველოს გავლით.

ყაზახეთისთვის, რომელიც ცენტრალური აზიის უმსხვილესი ეკონომიკაა და მსოფლიო ოკეანეზე პირდაპირი გასასვლელი არ აქვს, საიმედო და დივერსიფიცირებული სატრანსპორტო დერეფნების განვითარება სტრატეგიულ ამოცანას წარმოადგენს.

ყაზახეთი თანმიმდევრულად ავითარებს თანამედროვე ინფრასტრუქტურას, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს საქონლის შეუფერხებელი გადაადგილება აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის, გააძლიეროს ქვეყნის საექსპორტო პოტენციალი და იგი ევრაზიის ერთ-ერთ საკვანძო სატრანსპორტო-ლოგისტიკურ ცენტრად აქციოს.

შუა დერეფანი ყაზახეთის, აზერბაიჯანისა და საქართველოს ტერიტორიებზე გადის და უზრუნველყოფს ტვირთების შემდგომ ტრანსპორტირებას თურქეთსა და ევროპის ქვეყნებში. მისი განვითარება საშუალებას იძლევა, ერთიან მულტიმოდალურ სისტემაში გაერთიანდეს სარკინიგზო, საზღვაო და საავტომობილო ინფრასტრუქტურა.

ყაზახეთი შუა დერეფანს განიხილავს, როგორც საგარეო ვაჭრობის დივერსიფიკაციისა და საერთაშორისო მიწოდების ჯაჭვების მდგრადობის გაძლიერების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტრუმენტს.

ბათუმის საზღვაო პორტი ამ სატრანსპორტო სისტემის ბუნებრივი გაგრძელებაა შავ ზღვაზე. მისი გეოგრაფიული მდებარეობა ხელსაყრელ შესაძლებლობებს ქმნის ცენტრალური აზიიდან, კასპიის რეგიონისა და სამხრეთ კავკასიის გავლით, ევროპისა და ხმელთაშუა ზღვის მიმართულებით მიმავალი ტვირთების გადატვირთვისთვის. პორტი უზრუნველყოფს საერთაშორისო საზღვაო მარშრუტებზე წვდომას და ქმნის შესაძლებლობას, ტვირთების შემდგომი გადაზიდვა ევროპულ პორტებში ეფექტიანად განხორციელდეს.

ამ სისტემაში განსაკუთრებული ადგილი ბათუმის ნავთობტერმინალს უკავია. დღეს ტერმინალს ხუთი სარეზერვუარო პარკი აქვს, რომელიც 132 რეზერვუარს მოიცავს და რომლის ჯამური ნომინალური ტევადობა 500 ათას კუბურ მეტრზე მეტია. მისი ინფრასტრუქტურა უზრუნველყოფს ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების მიღებას სარკინიგზო ცისტერნებიდან და ტანკერებიდან, მათ შენახვას, ასევე საზღვაო გემებზე, საავტომობილო და სარკინიგზო ტრანსპორტზე დატვირთვას.

ასეთი ინფრასტრუქტურის არსებობა ყაზახეთს დამატებით შესაძლებლობებს აძლევს ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების საერთაშორისო ბაზრებზე ტრანსპორტირებისთვის. იმ პირობებში, როდესაც საექსპორტო მარშრუტების სტაბილურობა ეკონომიკური უსაფრთხოების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ფაქტორად იქცა, ბათუმის ნავთობტერმინალი უზრუნველყოფს ყაზახური ნავთობპროდუქტებისა და თხევადი აირისთვის მოქმედ ალტერნატიულ შავიზღვისპირა მიმართულებას, ამავე დროს კი ინარჩუნებს ნედლი ნავთობის გადატვირთვისთვის საჭირო მზა ინფრასტრუქტურას.

სწორედ ამ გეოგრაფიული უპირატესობების გამო, მარშრუტის მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება. ექსპორტის გეოგრაფიის გაფართოების აუცილებლობა კი კიდევ უფრო აძლიერებს მის სტრატეგიულ მნიშვნელობას. ყაზახური ნავთობის კასპიის ზღვის, აზერბაიჯანისა და საქართველოს ტერიტორიის გავლით შავი ზღვის სანაპიროსკენ ტრანსპორტირების შესაძლებლობა ხელს უწყობს ცალკეულ სატრანსპორტო მიმართულებებზე დამოკიდებულების შემცირებას. ამასთან, ბათუმის ტერმინალს შეუძლია ნავთობპროდუქტების სხვადასხვა სახეობის მიღება, შენახვა, გადატვირთვა და მათი შემდგომი მიწოდების უზრუნველყოფა საერთაშორისო მომხმარებელთა ფართო წრისთვის.

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ბათუმის პორტის მნიშვნელობა მხოლოდ ნავთობის სექტორით არ შემოიფარგლება. მისი ინფრასტრუქტურა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ყაზახეთიდან და ცენტრალური აზიის სხვა სახელმწიფოებიდან შემოსული გენერალური, მშრალი და საკონტეინერო ტვირთების გადატვირთვისთვის. პერსპექტივაში ეს შესაძლებლობას იძლევა, პორტი განხილულ იქნეს როგორც უნივერსალური ლოგისტიკური კვანძი, რომელსაც შეუძლია აზიასა და ევროპას შორის მზარდი სასაქონლო ბრუნვის მომსახურება.

ყაზახეთი უკვე ახორციელებს ფართომასშტაბიან სამუშაოებს საკუთარი სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის გამტარუნარიანობის გასაზრდელად. ვითარდება აქთაუსა და კურიკის საზღვაო პორტები, მათ შორის მიმდინარეობს მრავალფუნქციური ტერმინალ „სარჟას“ მშენებლობა, შენდება და მოდერნიზდება სარკინიგზო ხაზები, ტერმინალები და ლოგისტიკური ცენტრები. სს „ეროვნული კომპანია Kazakhstan Temir Zholy“-ის (ყაზახეთის რკინიგზა) მონაცემებით, აქთაუსა და კურიკის პორტების ჯამური გამტარუნარიანობა წელიწადში დაახლოებით 22 მილიონ ტონა ტვირთს შეადგენს.

თუმცა მარშრუტის ეფექტიანობას განსაზღვრავს არა მხოლოდ ცალკეული სახელმწიფოებისა და პორტების შესაძლებლობები. იგი დამოკიდებულია სატრანსპორტო ჯაჭვის ყველა მონაწილის შეთანხმებულ მუშაობაზე. ტვირთგამგზავნისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ერთიან სატარიფო პოლიტიკას, პროგნოზირებად მიწოდების ვადებს, გამარტივებულ საბაჟო პროცედურებს, დოკუმენტების ციფრულ გაცვლასა და ადმინისტრაციული ბარიერების მინიმალურ რაოდენობას.

ამიტომ ბათუმის პორტის შემდგომი განვითარება უნდა ხორციელდებოდეს აქთაუსა და კურიკის პორტებთან, ყაზახეთის, აზერბაიჯანისა და საქართველოს სარკინიგზო ადმინისტრაციებთან, ასევე სანაოსნო და ლოგისტიკურ კომპანიებთან მჭიდრო კოორდინაციით. საჭიროა გადაზიდვების მართვის ერთიანი სისტემის ჩამოყალიბება, რომლის ფარგლებშიც ტვირთი გამგზავნიდან საბოლოო მიმღებამდე ერთიანი სატრანსპორტო დოკუმენტითა და წინასწარ განსაზღვრული მიწოდების ღირებულებით გადაადგილდება.

პერსპექტიულ მიმართულებას წარმოადგენს ციფრული ტექნოლოგიების დანერგვა. ელექტრონული დოკუმენტბრუნვა, ტვირთების ავტომატიზებული თვალყურის დევნება, წინასწარი საბაჟო დეკლარირება და პორტების ინფორმაციული სისტემების ინტეგრაცია მნიშვნელოვნად შეამცირებს ტვირთების დამუშავების ვადებს. ყაზახეთი უკვე მონაწილეობს ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტის გასწვრივ მულტიმოდალური მონაცემთა გაცვლის ციფრულიზაციის საერთაშორისო ინიციატივების განხორციელებაში.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია გადასაზიდი ტვირთების ნომენკლატურის გაფართოება. ყაზახეთს მნიშვნელოვანი საექსპორტო პოტენციალი აქვს მეტალურგიის, ნავთობქიმიის, სოფლის მეურნეობის, მინერალური სასუქებისა და სამშენებლო მასალების წარმოების სფეროებში. ბათუმის საზღვაო პორტი შეიძლება იქცეს ამ პროდუქციის ევროპისა და ხმელთაშუა ზღვის რეგიონის ბაზრებზე გასვლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ლოგისტიკურ კვანძად.

ცალკე ყურადღებას იმსახურებს საკონტეინერო გადაზიდვების განვითარება. სწორედ კონტეინერიზაცია უზრუნველყოფს პროდუქციის ტრანსპორტირების მაღალ სიჩქარეს, უსაფრთხოებასა და უნივერსალურობას. კასპიის ზღვაზე მდებარე ყაზახურ პორტებსა და შავ ზღვაზე მდებარე ქართულ პორტებს შორის რეგულარული საკონტეინერო სერვისების განვითარებას შეუძლია, გაზარდოს შუა დერეფნის მიმზიდველობა საერთაშორისო კომპანიებისთვის.

პერსპექტივაში ამ ობიექტების მნიშვნელობა მხოლოდ გაიზრდება. აზიასა და ევროპას შორის სასაქონლო ბრუნვის ზრდა, ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტის განვითარება და ბიზნესის მისწრაფება მიწოდების ჯაჭვების დივერსიფიკაციისკენ ხელსაყრელ პირობებს ქმნის საქართველოს გავლით ტვირთნაკადების გაფართოებისთვის.

ამრიგად, სატრანსპორტო თანამშრომლობა ჩვენი ქვეყნების ურთიერთქმედების ერთ-ერთი ყველაზე პრაქტიკული და პერსპექტიული სფეროა. იგი ეფუძნება ურთიერთდაინტერესებას, გეოგრაფიულ ურთიერთშემავსებლობასა და საერთაშორისო სატრანსპორტო დერეფნების მდგრადი ფუნქციონირებისთვის საერთო პასუხისმგებლობის გააზრებას.

დღეს ბათუმის პორტი ყაზახეთისთვის მხოლოდ შავ ზღვაზე გასასვლელი წერტილი არ არის. იგი წარმოადგენს სტრატეგიულ ხიდს, რომელიც ცენტრალურ აზიას ევროპასთან აკავშირებს, წარმატებული საინვესტიციო პარტნიორობის მაგალითს და ყაზახეთის გრძელვადიანი სატრანზიტო-სატრანსპორტო პოლიტიკის განხორციელების მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს.

ცალკე ყურადღებას იმსახურებს საკონტეინერო გადაზიდვების განვითარება. სწორედ კონტეინერიზაცია იძლევა საშუალებას, უზრუნველყოფილ იქნეს პროდუქციის ტრანსპორტირების მაღალი სიჩქარე, უსაფრთხოება და უნივერსალურობა. კასპიის ზღვაზე მდებარე ყაზახურ პორტებსა და შავ ზღვაზე მდებარე ქართულ პორტებს შორის რეგულარული საკონტეინერო სერვისების შექმნას შეუძლია, გაზრდოს შუა დერეფნის მიმზიდველობა საერთაშორისო კომპანიებისთვის.

პერსპექტივაში ამ ობიექტების მნიშვნელობა მხოლოდ გაიზრდება. აზიასა და ევროპას შორის სასაქონლო ბრუნვის ზრდა, ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტის განვითარება და ბიზნესის მისწრაფება მიწოდებების დივერსიფიკაციისკენ ხელსაყრელ პირობებს ქმნის საქართველოს გავლით ტვირთნაკადების გაფართოებისთვის.

ამრიგად, სატრანსპორტო თანამშრომლობა ჩვენი ქვეყნების ურთიერთქმედების ერთ-ერთი ყველაზე პრაქტიკული და პერსპექტიული სფეროა. ის ეფუძნება ურთიერთდაინტერესებას, გეოგრაფიულ ურთიერთშემავსებლობას და საერთაშორისო დერეფნების მდგრადი ფუნქციონირებისთვის საერთო პასუხისმგებლობის გააზრებას.

დღეს ბათუმის პორტი ყაზახეთისთვის მხოლოდ შავ ზღვაზე გასასვლელი წერტილი არ არის. იგი წარმოადგენს სტრატეგიულ ხიდს ცენტრალურ აზიასა და ევროპას შორის, ყაზახურ-ქართული წარმატებული საინვესტიციო თანამშრომლობის თვალსაჩინო მაგალითს და ყაზახეთის გრძელვადიანი სატრანზიტო-სატრანსპორტო პოლიტიკის განხორციელების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს.