IMF-მა აზერბაიჯანის ეკონომიკური ზრდის პროგნოზი 2026 წელს 2.1%-მდე შეამცირა - რა არის მიზეზები?

საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა (IMF) აზერბაიჯანის შესახებ ახალი ანგარიში გამოაქვეყნა. დოკუმენტი ქვეყნის ეკონომიკურ მაჩვენებლებს, ფინანსურ სტაბილურობასა და იმ გამოწვევებს მიმოიხილავს, რომლებიც ეკონომიკის ნავთობისა და გაზის სექტორზე დამოკიდებულებას უკავშირდება.

ანგარიშის მიხედვით, მოსალოდნელია, რომ აზერბაიჯანის ეკონომიკა 2026 წელს 2.1%-ით გაიზრდება, რაც ფონდის წინა პროგნოზთან შედარებით 0.4 პროცენტული პუნქტით ნაკლებია. ზრდის პერსპექტივის გადახედვა დაკავშირებულია 2025 წლის სუსტ ეკონომიკურ ზრდასთან, უფრო კონკრეტულად კი ფონდი 2025 წელს თავდაპირველად 3.5%-ის ეკონომიკურ ზრდას პროგნოზირებდა, მაგრამ ძირითადად სანავთობო სექტორში არსებული კლების გამო, რეალურმა ზრდამ მხოლოდ 1.4% შეადგინა, რის გამოც გადაიხედა ასევე 2026 წლის ეკონომიკური ზრდის პროგნოზი და წარსულში ნავარაუდევი 2.5%-დან 2.1%-მდე შემცირდა.

2025 წლის მონაცემებით, აზერბაიჯანის ნომინალური მშპ 75.9 მილიარდ დოლარს (129 მილიარდ მანათს) შეადგენს.

ფონდი პროგნოზირებს, რომ 2027–2030 წლებში მშპ-ს ზრდა საშუალოდ დაახლოებით 2.5%-ის ფარგლებში იქნება, რაც წინა პროგნოზთან შედარებით უცვლელია.

ნავთობისა და გაზის სექტორზე დამოკიდებულება

აზერბაიჯანის ეკონომიკური მოდელი კვლავინდებურად ხასიათდება ნავთობისა და გაზის სექტორზე მაღალი დამოკიდებულებით. 2025 წლის განმავლობაში უშუალოდ ნავთობის და გაზის სექტორში ზრდის ნაცვლად 1.6%-ის კლება იყო, შესაბამისად აზერბაიჯანის ეკონომიკის ზრდა ამჟამად დაკავშირებულია სერვისების, ადგილობრივი მოხმარების და არასანავთობო სექტორთან. ამასთან, ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ აზერბაიჯანმა მიაღწია ნავთობის და გაზის ექსტრაქციის პიკს და არსებული ნახშირწყალბადების რეზერვების კლებას და დამატებითი მნიშვნელოვანი ინვესტიციების განხორციელების გარეშე ეკონომიკის ამ კომპონენტის გაზრდა ტექნიკურად თითქმის შეუძლებელია.

ანგარიშის თანახმად, 2026 წლისთვის პროგნოზირებულია ნახშირწყალბადების სექტორის კიდევ 2.0 პროცენტით კლება. ვინაიდან ქვეყნის საგარეო შემოსავლები და ფისკალური ბალანსი მჭიდროდ არის დაკავშირებული ენერგორესურსების ექსპორტთან, გლობალური ფასების მერყეობა მაკროეკონომიკურ რისკებს ზრდის. ფონდის შეფასებით, ენერგეტიკული რესურსების წარმოების გრძელვადიანი კლება განაპირობებს ეკონომიკის სტრუქტურული ტრანზიციისა და დივერსიფიკაციის აუცილებლობას, სადაც წამყვანი როლი კერძო სექტორს უნდა დაეთმოს. ამ კონტექსტში, მთავრობას ეძლევა რეკომენდაცია, მოახდინოს მსხვილი სახელმწიფო საინვესტიციო პროექტების ოპტიმიზაცია, რათა თავიდან იქნეს აცილებული კერძო კაპიტალის ბაზრიდან გამოდევნა.

ანგარიშის თანახმად, აზერბაიჯანის ეკონომიკის ძლიერი და სუსტი მხარეებია:

ანგარიშზე დაყრდნობით, შესაძლებელია აზერბაიჯანის მიმდინარე მაკროეკონომიკური პროფილის ძირითადი ძლიერი და სუსტი მხარეების იდენტიფიცირება:

ძლიერი მხარეები:

• მყარი ფისკალური ბუფერები: ცენტრალური ბანკისა და სახელმწიფო ნავთობის ფონდის (SOFAZ) ერთობლივი საერთაშორისო რეზერვები მაღალ დონეზე ნარჩუნდება და უზრუნველყოფს მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას. • დაბალი სახელმწიფო ვალი: საერთო სამთავრობო ვალი 2025 წელს მშპ-ის 20.1 პროცენტამდე შემცირდა, რაც ხელს უწყობს ფისკალური მდგრადობის შენარჩუნებას. • მიმდინარე ანგარიშის პროფიციტი: ნახშირწყალბადების ექსპორტი კვლავ უზრუნველყოფს საგარეო ბალანსის პოზიტიურ ნიშნულს (მშპ-ის 5.5% 2025 წელს). • კაპიტალიზებული საბანკო სექტორი: ფინანსური ინსტიტუტები ინარჩუნებენ მყარ კაპიტალის ბუფერებსა და მოგებიანობის მაღალ დონეს, რასაც თან ახლავს უმოქმედო სესხების (NPL) დაბალი მაჩვენებელი. • სტაბილურობის პერსპექტივა სომხეთთან: 2025 წლის აგვისტოს ერთობლივი დეკლარაცია სამშვიდობო პროცესის მიმართულებით აუმჯობესებს რეგიონულ ბიზნესგარემოს და ნდობის ფაქტორს.

სუსტი მხარეები:

• რესურსების გამოფიტვა: ნავთობისა და გაზის მოპოვების სტრუქტურული კლება და წარმოების ტექნიკური ბარიერები. • მონეტარული გადაცემის მექანიზმის შეზღუდულობა: ცენტრალური ბანკის საპროცენტო განაკვეთების გავლენა კომერციული ბანკების საკრედიტო პირობებსა და საპროცენტო განაკვეთებზე სუსტია. • სახელმწიფო საწარმოების (SOE) მაღალი ხვედრითი წილი: საჯარო სექტორის დომინირება ზღუდავს კონკურენციას და მოითხოვს მუდმივ ფისკალურ მხარდაჭერას. • სტრუქტურული მოწყვლადობა ფინანსურ სექტორში: დეპოზიტებისა და სესხების მაღალი კონცენტრაცია, საოპერაციო ხარჯების მაღალი დონე და დოლარიზაციის მაჩვენებელი (35.6%). • შრომის ბაზრის არაეფექტიანობა: შრომის დაბალი პროდუქტიულობა და სექტორული დისბალანსი (მაგალითად, სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულია მუშახელის 35.4%, თუმცა მისი წილი მშპ-ში მხოლოდ 5.6%-ია).

ცენტრალური ბანკის და SOFAZ-ის აქტივები და რეზერვები

აზერბაიჯანის ცენტრალური ბანკის სავალუტო რეზერვები შეადგენს 11.5 მილიარდ აშშ დოლარს, ცენტრალური ბანკი რეზერვების შესყიდვა/გაყიდვას იყენებს აქტიურად დოლართან ფიქსირებული (პეგირებული) გაცვლითი კურსის შესანარჩუნებლად. რეზერვების დაგროვებას ხელს უწყობს მიმდინარე ანგარიშის დადებითი ბალანსი, რაც მშპ-ის 5.5%-ის ტოლია.

SOFAZ-ი წარმოადგენს აზერბაიჯანის ეროვნულ ფონდს, რომელიც არის სახელმწიფო კორპორაციების, მათ შორის SOCAR-ის საბოლოო მესაკუთრე. ფონდი ვალდებულია ნავთობის და გაზის სექტორიდან მიღებული დივიდენდები დააბანდოს საინვესტიციო აქტივებში და მათი მეშვეობით შექმნას მნიშვნელოვანი ფინანსური რესურსი ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისთვის. ამასთან, SOFAZ-ი სახელმწიფო ბიუჯეტზე ყოველწლიურად გასცემს მნიშვნელოვან დივიდენდებს, რაც აზერბაიჯანის ბიუჯეტის მიმდინარე ხარჯების დაფინანსებას ხმარდება. 2024 წელს ფონდმა ცენტრალურ მთავრობაზე 12.8 მილიარდი მანათი, ანუ 7.52 მილიარდი დოლარი გასცა, ხოლო 2025 წელს კი 7.24 მილიარდი დოლარი.

აზერბაიჯანის ცენტრალური ბანკისა და სახელმწიფო ნავთობის ფონდის (SOFAZ) ერთობლივმა ფინანსურმა ბუფერებმა 2025 წლის ბოლოსთვის 85 მილიარდ აშშ დოლარს მიაღწია (რაც აზერბაიჯანის ეკონომიკის ზომაზე მეტია). კერძოდ, SOFAZ-ის აქტივები 2024 წლის 60 მილიარდი დოლარიდან 2025 წელს 73.5 მილიარდ დოლარამდე გაიზარდა, რაც თითქმის სრულად იყო დაკავშირებული ფონდის საკუთრებაში არსებული ოქროს რეზერვების ღირებულების მატებასთან.

ინფლაცია და მონეტარული პოლიტიკა

აზერბაიჯანი აგრძელებს აშშ დოლართან ეროვნული ვალუტის დე ფაქტო ფიქსირებული გაცვლითი კურსის რეჟიმის შენარჩუნებას (1.7 მანათი 1 აშშ დოლარზე). IMF აღნიშნავს, რომ ამგვარი სავალუტო რეჟიმის პირობებში, საგარეო კონკურენტუნარიანობის დაცვა და კურსის სტაბილურობა პირდაპირაა დამოკიდებული სტრუქტურულ რეფორმებსა და ფისკალურ დისციპლინაზე.

რაც შეეხება ინფლაციას, გლობალური სასურსათო ფასების ტენდენციებისა და შიდა სატარიფო კორექტირების შედეგად, წლიურმა ინფლაციამ 2026 წლის იანვარში 5.7 პროცენტი შეადგინა. 2025 წელს ცენტრალურმა ბანკმა შეამცირა რეფინანსირების განაკვეთი 7.25 პროცენტამდე (საერთო ჯამში 0.75 პროცენტული პუნქტით წლის განმავლობაში). თუმცა, ფონდის რეკომენდაციით, თუ იმპორტირებული ინფლაციის წნეხი შენარჩუნდება ან გაძლიერდება, ცენტრალურ ბანკს შესაძლოა დასჭირდეს მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ხელახალი ზრდა ფასების სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად.

გეოპოლიტიკური გარემო და რეგიონული ვითარება

ანგარიშში ყურადღება ეთმობა რეგიონული უსაფრთხოების საკითხებს. ახლო აღმოსავლეთში მიმდინარე კონფლიქტი ზრდის გეოპოლიტიკურ გაურკვევლობას, რაც აისახება სატრანზიტო და ლოგისტიკური ხარჯების მატებასა და იმპორტირებული ინფლაციის რისკებში.

მეორე მხრივ, სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის სამშვიდობო შეთანხმების მიმართულებით გადადგმული ნაბიჯები და 2025 წლის აგვისტოს ერთობლივი დეკლარაცია პოზიტიურ ფაქტორებადაა შეფასებული. რეგიონული სტაბილიზაცია ქმნის წინაპირობებს სატრანზიტო დერეფნების განვითარებისა და რეგიონული ვაჭრობის ნორმალიზაციისთვის, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში ხელს შეუწყობს არანავთობპროდუქტების სექტორში უცხოური ინვესტიციების მოზიდვას.

სახელმწიფო საწარმოები და რეფორმები

სახელმწიფო საწარმოები მნიშვნელოვან ადგილს იკავებენ აზერბაიჯანის ეკონომიკაში და მათზე მოდის საერთო დასაქმების თითქმის 20 პროცენტი. ფონდი აღნიშნავს, რომ აზერბაიჯანის საინვესტიციო ჰოლდინგის (AIH) ეგიდით განხორციელდა გარკვეული რეფორმები კორპორაციული მართვის გასაუმჯობესებლად, მათ შორის დამოუკიდებელი სამეთვალყურეო საბჭოების ფორმირება და ფინანსური ანგარიშგებების აუდიტის გამჭვირვალობის გაზრდა.

მიუხედავად ამისა, ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით, IMF აუცილებლად მიიჩნევს სახელმწიფო სუბსიდიების ეტაპობრივ შემცირებას, რეგულირებადი ფასების სისტემიდან საბაზრო ფასწარმოქმნაზე გადასვლას და კერძო სექტორისთვის თანაბარი კონკურენტული გარემოს შექმნას, მათ შორის პრივატიზაციის რეფორმების გააქტიურების გზით.

საბანკო სექტორი

ფონდის შეფასებით, აზერბაიჯანის საბანკო სისტემა ინარჩუნებს მდგრადობას, რაც გამოიხატება მაღალი კაპიტალიზაციითა და მოგებიანობით. ფინანსური სექტორის შეფასების პროგრამის (FSAP) ფარგლებში, 2025 წლის დეკემბერში ცენტრალურმა ბანკმა მიიღო ახალი მარეგულირებელი ჩარჩო ბაზელ III-ის სტანდარტების სრულფასოვნად დასანერგად (ერთწლიანი გარდამავალი პერიოდით). სისტემური რისკების სამართავად 2025 წლის მარტიდან ამოქმედდა კონტრციკლური კაპიტალის ბუფერი 0.5%-ის დონეზე და გამკაცრდა მაკროპრუდენციული ლიმიტები სამომხმარებლო სესხებზე, რაც მიზნად ისახავს ფინანსური სტაბილურობის დაცვას მზარდი დაკრედიტების პირობებში.

ასევე ამოქმედდა კონტრციკლური კაპიტალის ბუფერი და გამკაცრდა სამომხმარებლო სესხებთან დაკავშირებული რეგულაციები.