მონეტარული ბიზნესი, როდესაც სებ-ი ითვლის მოგებას, ფასების სტაბილურობის საფასურს კი იხდის მოქალაქე|ბლოგი

BMG გთავაზობთ, საქართველოს ეკონომიკის მინისტრის ყოფილი მოადგილის, საზოგადოებრივი მოძრაობა "ჯერ საქართველოს" თანადამფუძნებელ ნიკოლოზ ალავიძის ბლოგს.

„ქვეყნები ვერ ვითარდებიან, როდესაც ინსტიტუტები ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდის ნაცვლად რენტის ამოღებას ემსახურებიან.“ დარონ აჯემოღლუ და ჯეიმს რობინსონი, Why Nations Fail

ვის ეკუთვნის ეროვნული ბანკი?

საქართველოს ეროვნული ბანკი ჩვეულებრივი სახელმწიფო უწყება ან კომერციული ბანკი არ გეგონოთ.საქართველოს კონსტიტუციის 68-ე მუხლით, ეროვნული ბანკი წარმართავს ქვეყნის მონეტარულ პოლიტიკას ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფის მიზნით და ხელს უწყობს ფინანსური სექტორის სტაბილურ ფუნქციონირებას.

იგივე ჩანაწერი სებ-ს მთავრობის ბანკირად და ფისკალურ აგენტადაც განსაზღვრავს, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ მისი მთავარი ფუნქცია ბიუჯეტის შევსებაა ან მთავრობასTან დაქვემდებარება. სებ-ის წარმატება ბიუჯეტში გადარიცხული თანხით კი არა, ფასების სტაბილურობით, ლარის სანდოობით და პოლიტიკის გამჭვირვალობით იზომება და რაც მთავარია, ინსტიტუტის დამოუკიდებლობის ხარისხით.

2026 წლის 6 მაისს სებ-მა რეფინანსირების განაკვეთი 8%-დან 8.25%-მდე გაზარდა, ციფრი პატარაა, მაგრამ მოვლენა დიდია. ესაა სიგნალი, რომ ინფლაცია გასცდა კომფორტულ ზონას.ოფიციალურად, ეს გადაწყვეტილება ახლო აღმოსავლეთში ომის გამო გაზრდილი ენერგომატარებლების გაძვირებით და გლობალური მიწოდების შოკით აიხსნა.

ვიდრე შემდგომ დასკვნებს გავაკეთებთ, მარტივად შევხედოთ დიდ სურათს. მივყვეთ თანმიმდევრულად:ეროვნული ბანკის რეკორდული მოგება, 1.7 მილიარდი ლარი და რა დგას ამ მოგების უკან

2025 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ისტორიული 1.7 მილიარდი ლარის წმინდა მოგება მიიღო. ეს 2024 წლის 1.15 მილიარდიან მაჩვენებელზე 48%-ით მეტია. მოგება კარგი ამბავია. მაგრამ ცენტრალური ბანკი კომერციული ბანკი არ არის. მისი წარმატება მოგებით არ ფასდება. ის ფასდება ფასების სტაბილურობით, ლარის სანდოობით და პოლიტიკის გამჭვირვალობით.

მოგების ანატომია უფრო საინტერესოა, ვიდრე თავად სათაური.

2025 წელს უცხოური ვალუტითა და მონეტარული ოქროთი განხორციელებული ოპერაციებიდან სებ-ის მოგებამ 879 მილიონი ლარი შეადგინა. ოქროს ფასის ზრდამ ამ შედეგში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. უდაოდ კარგი საინვესტიციო შედეგია, მაგრამ ეს ეკონომიკის რეალურ გაძლიერებას არ ნიშნავს. ისევე როგორც ოქროს ფასის ზრდა არ უდრის პროდუქტიულობის ზრდას.შემოსავლის მეორე მნიშვნელოვანი წყარო რეფინანსირების სესხებიდან მიღებული შემოსავალია.

2025 წელს სებ-ის სარგებელმა 673 მილიონი ლარი შეადგინა.

2024 წელს ეს მაჩვენებელი 509 მილიონი იყო.

ეროვნული ბანკი მნიშვნელოვან შემოსავალს იღებს იმ ინსტრუმენტიდან, რომელიც კომერციული ბანკების გავლით მოქალაქისა და ბიზნესისთვის გაცემულ სესხის ფასში აისახება.

ეს არ არის მხოლოდ ტექნიკური ანგარიში. ეს არის პოლიტიკური ეკონომიკის მოცემულობა. როდესაც ცენტრალური ბანკის მოგება ბიუჯეტისთვის მნიშვნელოვანი წყაროა, ინსტიტუციური ცდუნებაც დიდია რომ ფასების სტაბილურობა ფისკალური კომფორტით გადაიფაროს.

ვინ იხდის ამ პოლიტიკის ფასს? 0.25% ქაღალდზე მცირე ჩანს, მაგრამ ეს მცირე ციფრი 252,029 სესხზე მოქმედებს.

ამ პორტფელის 80% იპოთეკურ და სამომხმარებლო სესხზე მოდის.

19% — მცირე და საშუალო ბიზნესზე, და მხოლოდ 1% — მსხვილ ბიზნესზე. ანუ დარტყმა პირველ რიგში მოდის ოჯახებზე და მცირე ბიზნესზე.

ცვლად განაკვეთზე მიბმული სესხების მოცულობა 19.9 მილიარდი ლარია. თუ 0.25 პროცენტული პუნქტის ზრდა სრულად გადაეცემა ამ პორტფელს, ეს წელიწადში დაახლოებით 49.75 მილიონი ლარის დამატებით საპროცენტო ტვირთს შექმნის.

ეს არ არის ოფიციალური დათვლა; უბრალოდ მასშტაბის საჩვენებელი არითმეტიკაა. რეალური ეფექტი დამოკიდებულია ხელშეკრულებების გადაფასების თარიღებსა და პირობებზე. მაგრამ მთავარია, რომ ამ პატარა მონეტარულმა მოძრაობამ, სებს და მთავრობას ათეულ მილიონიანი შემოსავალი გაუჩინა, ასობით ათას მსესხებელზე დამატებითი წნეხის დადებით.

საბანკო სექტორი როგორც სარკე. სებ-ის 1.7 მილიარდი და კომერციული ბანკების 3.3 მილიარდი ერთად 5 მილიარდ ლარზე მეტ მოგებას ქმნის ფინანსურ სისტემაში, დაახლოებით 105 მილიარდი ლარის ნომინალური ეკონომიკის ფონზე.პრობლემა ბანკების მოგება თავისთავად არ არის; ძლიერი ბანკები ეკონომიკას სჭირდება. პრობლემაა როდესაც ფინანსური სექტორი ეკონომიკურ ზრდაზე არაპროპორციულად დიდ წილს იღებს, ხოლო რეალური სექტორი — წარმოება, ექსპორტი, მცირე ბიზნესი, ტექნოლოგია და განათლება ძვირ კაპიტალს ეჯახება.

ეს არ არის ჩვეულებრივი მაჩვენებელი პატარა, იმპორტდამოკიდებული, დაბალი პროდუქტიულობის ეკონომიკისთვის. ასეთ გარემოში ეკონომიკა იზრდება ქაღალდზე, მაგრამ სტრუქტურულად სუსტდება. ფული სწრაფად შოულობს ფულს, ვიდრე ბიზნესი ქმნის პროდუქტს, რაც ექსტრაქციული ეკონომიკის ნიშანია.

ინფლაცია [გარე შოკი თუ შიდა მარცხი?]0.25%-იანი ზრდა “სახელმძღვანელოს” მიხედვით სწორი ნაბიჯია. როდესაც ინფლაციური მოლოდინი იზრდება, ეროვნული ბანკი ფულს აძვირებს რითაც მოთხოვნას ამცირებს და ფასებზე ზეწოლას ზღუდავს. ამ პროცესში პრობლემა თავად ნაბიჯი არა, არამედ დაგვიანებული რეაგირება და დიაგნოზის შევიწროებაა, რასაც “მკურნალობის” გეგმა ეფუძნება.

2026 წლის აპრილში ოფიციალური წლიური ინფლაცია 5.9%-მდე ავიდა, მაშინ როცა მიზნობრივი მაჩვენებელი 3%-ია.

ოფიციალური საშუალო ინფლაციაც ვეღარ ასახავს სრულად იმ წნეხს, რასაც დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ოჯახები ყოველდღიურ კალათაში გრძნობენ.გარე შოკები რეალურია, ირანი, ნავთობი, ტრანსპორტირება და მიწოდების ჯაჭვები პატარა ღია ეკონომიკას ყოველთვის ურტყამს. მაგრამ საქართველოში ინფლაციას შიდა წყაროებიც აქვს — სუსტი კონკურენცია, იმპორტზე დამოკიდებულება, ოლიგოპოლია, ადგილობრივი წარმოების სიმცირე, სახელმწიფო სერვისებისა და რეგულაციური ხარჯების ზრდა, პოლიტიკური გაურკვევლობა და სტრატეგიული პარტნიორობის დაზიანება.

ამიტომ ჰორმუზის სრუტე ნამდვილად შოკია, მაგრამ არა ყველა შიდა მარცხის მიზეზი.მთავარი რისკი - ეროვნული ბანკი ფისკალურ ინსტრუმენტად

სებ-ის განცხადებით, მოგება კანონიერად ნაწილდება. პრობლემა კანონიერებაში კი არა, ინსტიტუციურ ლოგიკაშია.როდესაც ცენტრალური ბანკიდან ბიუჯეტში ასეულობით მილიონი ლარი მიედინება, მთავრობას ფინანსური ინტერესი აქვს, რომ ეს წყარო შენარჩუნდეს და სტაბილურად მზარდი იყოს.

სწორედ ამიტომ IMF-მა 2025 წლის Article IV ანგარიშში სებ-ის მმართველობისა და ფინანსური ავტონომიის გაძლიერება მოითხოვა და პირდაპირ მიუთითა, რომ უნდა შეიზღუდოს მთავრობისთვის დისკრეციული ფინანსური ტრანსფერების შესაძლებლობა.

ეს ძალიან მნიშვნელოვანი გაფრთხილებაა. სები არ უნდა იყოს ბიუჯეტის ჩუმი შემავსებელი. მისი როლი არა ფისკალური ხვრელების ამოვსება, არამედ ეროვნული ვალუტის სანდოობის უზრუნველყოფაა.

თუ ინფლაციასთან მებრძოლი ინსტიტუტი, პარალელურად ბიუჯეტის მოგების გენერატორიცაა, ლეგიტიმურია კითხვა — ვის ემსახურება მონეტარული პოლიტიკა? ფასების სტაბილურობას თუ ფისკალურ კომფორტს? რადგან ფისკალური კომფორტის შექმნა, იგივე კონსტიტუციით მთავრობის პასუხისმგებლობაა, ვისგანაც სების დამოუკიდებლობა ასევე კონსტიტუცითაა მკაცრად განსაზღვრული.

ქვეყანას არ სჭირდება მონეტარული ბიზნესი.ქვეყანას სჭირდება ეროვნული ბანკი, რომელიც მოგებით კი არა, ფასების სტაბილურობით, გამჭვირვალობით და პროფესიონალიზმით ფასდება;ბანკები, რომლებიც მხოლოდ მარჟებზე კი არა, რეალური ეკონომიკის დაფინანსებაზე დგანან; ეთიკური, სამართლიანი და სახელმწიფოებრივი ხედვით.

დღევანდელი სურათი მარტივი და არასასიამოვნოა: ეროვნული ბანკი და კომერციული ბანკები რეკორდულ მოგებას ითვლიან; მარეგულირებელსა და რეგულირებად ბიზნესს შორის სხვაობა იკარგება; ბიუჯეტი სებ-ის ტრანსფერებით სუნთქავს; მცირე ბიზნესი და მოქალაქეები ძვირ კაპიტალს იღებენ, მეტს იხდიან და ნაკლებს ქმნიან.

ეს არის მონეტარული ბიზნესი. სისტემა, სადაც ფულის ფასი ძლიერებისთვის შემოსავლის წყაროა, დანარჩენებისთვის კი განვითარების ბარიერი.თუ ეს მოდელი დროულად არ შეიცვალა, ინფლაცია მხოლოდ ფასებში არ დარჩება. ის შეჭამს ნდობას ლარის, ინსტიტუტებისა და სახელმწიფოს მიმართ.ნდობის ინფლაცია კი ყველაზე ძვირი ინფლაციაა.

ხალხური გამონათქვამია - “სახელის გატეხას, თავის გატეხა სჯობიაო” …

ეს არ არის ჩემი გაფრთხილება. ეს არის ინსტიტუციური ეკონომიკის მთავარი გაკვეთილი, რომლისთვისაც აჯემოღლუმ, ჯონსონმა და რობინსონმა ეკონომიკის ნობელის პრემია მიიღეს.

“როდესაც ინსტიტუტები ვერ ქმნიან დაზოგვის, ინვესტირების და ინოვაციის სტიმულებს, რადგან პოლიტიკური ძალაუფლება და ეკონომიკური რენტა ვიწრო ჯგუფების ხელში კონცენტრირდება, ქვეყანა მდგრად განვითარებას კარგავს.”